Οι αρχαίοι Έλληνες εστίαζαν στη συνολική καλλιέργεια της ανθρώπινης προσωπικότητας, στο τότε υπάρχον πρότυπο: στην «καλοκαγαθία». Μέσα σε αυτό το πλαίσιο γεννήθηκαν, γαλουχήθηκαν και εξελίχθηκαν οι Ολυμπιακοί αγώνες - συνυφασμένοι με τα ιδεώδη της εποχής. Οι Ολυμπιακοί τελούνταν κάθε τέσσερα χρόνια στην Ολυμπία - επισκιάζοντας κάθε άλλο αγώνα της εποχής - αρχής γενομένης από το 776 π.Χ.
Οι αρχαίοι Έλληνες έδιναν μεγάλη σημασία σε αυτούς τους αγώνες, καθώς ήταν συνδεδεμένοι με λατρευτικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις. Χαρακτηριστική εξάλλου, είναι η εκεχειρία που επικρατούσε κατά τη διάρκεια των αγώνων: η προσωρινή δηλαδή παύση κάθε εμπόλεμης ενέργειας μεταξύ των Ελλήνων. Η εκεχειρία αυτή διατηρήθηκε ακόμα και κατά τη διάρκεια του πιο καταστροφικού εμφυλίου, του Πελοποννησιακού πολέμου.
Οι αθλητές που λάμβαναν μέρος στους Ολυμπιακούς αγώνες έπρεπε να συμμορφώνονται στους εκάστοτε κανονισμούς. Παράλληλα, υπήρχε σεβασμός στους κριτές των αγώνων και κυριαρχούσε η ευγενής άμιλλα μεταξύ των αντιπάλων. Η νίκη ήταν το ζητούμενο και η δόξα για τον αθλητή που θα πρώτευε μεγάλη. Κάθε πόλη-κράτος επιθυμούσε να έχει Ολυμπιονίκες και τιμούσε τους πολίτες της που τα κατάφερναν.
Περισσότερο από όλα όμως, αξία είχε η συμμετοχή, η προσπάθεια του αθλητή. Όπως και στη ζωή, όπου χρειάζεται διαρκής αγώνας για την επιβίωση, με τον ίδιο τρόπο ο κάθε αθλητής έπρεπε να μοχθήσει, να κοπιάσει για τη νίκη. Αν όμως δεν κατάφερνε να έρθει πρώτος, το γεγονός και μόνο ότι έλαβε μέρος στην όλη διαδικασία έδινε ιδιαίτερη αξία στην προσπάθειά του: γιατί σημασία δεν είχε η νίκη αλλά η συμμετοχή.
Οι Ολυμπιακοί αγώνες έφτασαν στη μέγιστη ακμή τους κατά τον πέμπτο αιώνα π.Χ., λίγο μετά τους Περσικούς πολέμους. Σιγά-σιγά όμως ήρθε ο - ηθικός κυρίως - ξεπεσμός τους, για να καταργηθούν τελείως από τον Ιουστινιανό το 510 μ.Χ. (Ολυμπιακοί της Αντιόχειας).
Τα αγωνίσματα
Τα αγωνίσματα που διεξάγονταν στους Ολυμπιακούς αγώνες δεν ήταν πάντα σταθερά, καθώς ορισμένα προσθέτονταν, ενώ κάποια άλλα εξαφανίζονταν με το πέρασμα των χρόνων. Τα βασικότερα ήταν τα εξής:
Στάδιο: αγώνας δρόμου απόστασης ενός σταδίου. Στην Ολυμπία το στάδιο ήταν 192,28 μέτρα, ενώ σε άλλους αγώνες στην Ελλάδα κυμαίνονταν ανάμεσα στα 175,5 (Δελφοί) και 210 μέτρα (Πέργαμος).
Δίαυλος: αγώνας δρόμου απόστασης δύο σταδίων.
Δόλιχος: αγώνας δρόμου απόστασης πιθανώς 24 σταδίων.
Οπλίτης δρόμος: αγώνας δρόμου δύο σταδίων, όπου ο αθλητής φορούσε πολεμικό εξοπλισμό.
Πάλη: ανάλογη με το σημερινό αγώνισμα τής ελευθέρας. Ο αθλητής προσπαθούσε με κάθε είδους χτύπημα να ρίξει τρεις φορές κάτω τον αντίπαλό του.
Πυγμή: ανάλογη με το σημερινό αγώνισμα της πυγμαχίας.
Παγκράτιο: αγώνισμα που συνδύαζε στοιχεία πάλης και πυγμαχίας.
Πένταθλο: με αγωνίσματα το άλμα, το ακόντιο, το στάδιο, το δίσκο και την πάλη.
Ιππικοί αγώνες: το μήκος του ιπποδρόμου ήταν πιθανώς δύο στάδια.